Oleh Ts. Dr. Mohd Hairul Bin Haji Mohd Salleh
Bayangkan seekor makhluk yang telah mengharungi lautan sejak lebih 110 juta tahun lalu — jauh lebih lama daripada kewujudan manusia moden. Makhluk ini pernah melalui zaman kepupusan dinosaur, perubahan iklim global dan peralihan benua, namun masih kembali ke pantai tempat kelahirannya untuk meneruskan kitaran hidup yang sama.
Makhluk purba itu ialah penyu laut.
Pada waktu malam yang sunyi, penyu betina akan merangkak perlahan ke pesisir pantai untuk bertelur. Dengan sirip hadapannya, ia menggali lubang di pasir sebelum melepaskan puluhan biji telur — satu warisan kehidupan untuk generasi seterusnya.
Namun hari ini, kitaran semula jadi yang telah berlangsung jutaan tahun itu semakin terganggu akibat aktiviti manusia.
Pantai yang dahulu gelap dan tenang kini dipenuhi pembangunan pesisir, pencahayaan buatan dan pencemaran plastik. Cahaya lampu dari hotel, rumah dan jalan raya boleh mengelirukan anak penyu yang baru menetas. Sepatutnya mereka bergerak menuju cahaya semula jadi di ufuk laut, tetapi kini banyak yang tersasar arah dan mati sebelum sempat sampai ke lautan.
Penyu Dan Keseimbangan Ekosistem Laut
Ramai yang tidak menyedari bahawa penyu memainkan peranan penting dalam mengekalkan keseimbangan ekosistem marin.
Sebagai contoh, Penyu Agar membantu mengekalkan kesihatan padang lamun dengan memakan daun-daunnya secara semula jadi. Proses ini memastikan lamun sentiasa subur dan produktif, sekali gus menjadi habitat penting bagi pelbagai hidupan laut seperti ikan, ketam dan udang.
Selain itu, beberapa spesies penyu turut membantu mengawal populasi obor-obor yang boleh menjejaskan aktiviti perikanan sekiranya jumlahnya meningkat secara mendadak.
Tanpa kehadiran penyu, keseimbangan ekosistem laut boleh terganggu dan memberi kesan kepada sumber makanan serta ekonomi komuniti pesisir.
Ancaman Semakin Membimbangkan
Hari ini, populasi penyu di seluruh dunia terus menunjukkan trend penurunan. Kebanyakan spesies penyu laut kini dikategorikan sebagai terancam akibat pencemaran, kemusnahan habitat dan aktiviti manusia yang tidak terkawal.
Antara ancaman terbesar ialah pencemaran plastik di lautan. Plastik yang terapung sering disangka obor-obor oleh penyu. Apabila ditelan, bahan tersebut boleh menyumbat sistem pencernaan dan akhirnya membawa maut.
Selain itu, penyu juga sering terperangkap dalam jaring nelayan atau alat tangkapan laut sebelum sempat dilepaskan semula.
Di Malaysia, termasuk di Sarawak dan Terengganu, pelbagai usaha pemuliharaan telah dijalankan melalui program penetasan telur, pendidikan awam serta pemantauan kawasan pendaratan penyu.
Kawasan seperti Talang-Satang di Sarawak misalnya terkenal sebagai antara habitat penting penyu laut di Malaysia Timur dan menjadi lokasi utama aktiviti konservasi spesies berkenaan.
Tanggungjawab Semua Pihak
Usaha pemuliharaan penyu tidak boleh bergantung kepada kerajaan atau penyelidik semata-mata. Sokongan masyarakat amat penting bagi memastikan spesies purba ini terus hidup di lautan negara.
Mengurangkan penggunaan plastik sekali guna, menjaga kebersihan pantai dan menghormati habitat hidupan liar merupakan langkah kecil yang mampu memberi kesan besar kepada kelangsungan penyu.
Penyu telah menjadi saksi kepada jutaan tahun sejarah bumi. Namun masa depan spesies ini kini banyak bergantung kepada manusia sendiri.
Jika langkah perlindungan gagal diperkukuh, tidak mustahil suatu hari nanti generasi akan datang hanya mengenali penyu melalui gambar dan buku sejarah — bukan lagi di lautan yang pernah diwariskan kepada kita.
Penulis bertugas sebagai Penolong Pengarah Kastam Unit Kualiti dan Inovasi, Cawangan Perancangan Korporat, Jabatan Kastam Diraja Malaysia, Putrajaya. Beliau ahli pemegang Ijazah Doktor Falsafah Genetik, Universiti Putra Malaysia (UPM). Bidang fokus penyelidikan beliau adalah Perhutanan, Biologi Persekitaran, Biologi Pemuliharaan dan Genetik. Beliau juga penulis buku fiksyen dan bukan fiksyen yang telah dianugerahkan International Excellence Award 2024 in the category of Male Writers oleh Ecdier Books, India.
