ISLAMABAD, 18 Jun — Presiden Amerika Syarikat (AS), Donald Trump dan Presiden Iran, Masoud Pezeshkian memeterai Memorandum Persefahaman (MoU) Islamabad yang mengandungi rangka kerja 14 perkara bagi menamatkan konflik bersenjata antara kedua-dua negara, sekaligus membuka ruang kepada rundingan damai dalam tempoh 60 hari akan datang.
Perjanjian yang diusahakan Perdana Menteri Pakistan, Shehbaz Sharif itu dianggap antara kejayaan diplomatik paling penting dalam tempoh sedekad, selepas beberapa bulan konflik ketenteraan langsung melibatkan AS, Israel dan Iran yang menjejaskan kestabilan serantau serta ekonomi global.
Walaupun memorandum itu berjaya mewujudkan gencatan senjata serta-merta dan membuka laluan kepada pemulihan ekonomi Iran, beberapa penganalisis berpandangan ia hanyalah penyelesaian sementara kerana isu paling kritikal, termasuk program nuklear Iran, masih belum dimuktamadkan.
Perjanjian Berkuat Kuasa Melalui Tandatangan Digital
Berbeza daripada kebiasaan diplomasi antarabangsa yang memerlukan sidang kemuncak secara bersemuka, Memorandum Islamabad dimeterai melalui tandatangan digital secara serentak.
Trump menandatangani dokumen berkenaan ketika menghadiri program susulan Sidang Kemuncak G7 di Istana Versailles, Perancis bersama Presiden Perancis, Emmanuel Macron, manakala Pezeshkian menandatangani dokumen sama dari Tehran.
Pendekatan itu membolehkan gencatan senjata dilaksanakan serta-merta tanpa menunggu proses diplomatik konvensional.
Rangka Kerja 14 Perkara
Antara kandungan utama memorandum itu ialah:
- Gencatan senjata menyeluruh antara AS, Iran dan sekutu masing-masing, termasuk operasi ketenteraan di Lubnan.
- Kedua-dua negara bersetuju menghormati kedaulatan masing-masing serta tidak mencampuri urusan dalaman.
- Rundingan bagi memeterai perjanjian damai muktamad perlu diselesaikan dalam tempoh maksimum 60 hari.
- AS bersetuju menarik balik sekatan laut terhadap Iran secara berperingkat.
- Iran akan membuka semula Selat Hormuz kepada pelayaran perdagangan dan membersihkan periuk api laut dalam tempoh 30 hari.
- Pelan pembangunan ekonomi dan pembinaan semula Iran bernilai AS$300 bilion akan dirangka bersama rakan serantau.
- Sekatan ekonomi AS terhadap Iran akan ditamatkan secara berperingkat selepas perjanjian damai dimuktamadkan.
- Iran mengulangi komitmen tidak akan membangunkan senjata nuklear, manakala stok uranium diperkaya akan dikurangkan di bawah pemantauan Agensi Tenaga Atom Antarabangsa (IAEA).
- Sepanjang tempoh rundingan, Iran tidak boleh memperluaskan program nuklearnya manakala AS tidak akan mengenakan sekatan baharu atau meningkatkan kehadiran tenteranya di rantau berkenaan.
- AS akan mengeluarkan pengecualian khas bagi membolehkan eksport minyak Iran disambung serta-merta.
- Aset kewangan Iran yang dibekukan di luar negara akan dilepaskan secara berperingkat.
- Sebuah jawatankuasa pelaksanaan bersama akan ditubuhkan bagi memantau pematuhan kedua-dua pihak.
- Mekanisme penyelesaian pertikaian diwujudkan bagi mengelakkan konflik kembali tercetus.
- Perjanjian damai muktamad akan dibawa ke Majlis Keselamatan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (UNSC) untuk dijadikan resolusi yang mengikat.
Dana AS$300 Bilion Bukan Pampasan Tunai
Antara perkara yang paling mendapat perhatian ialah pelan pembangunan ekonomi bernilai AS$300 bilion.
Pada peringkat awal, cadangan itu mencetuskan kontroversi di Washington selepas laporan mendakwa dana berkenaan merupakan pembayaran terus daripada pembayar cukai AS.
Bagaimanapun, pentadbiran Trump menjelaskan dana itu bukan pampasan kerajaan, sebaliknya sebuah mekanisme pelaburan sektor swasta yang disokong negara Teluk seperti Emiriah Arab Bersatu (UAE) dan Arab Saudi serta syarikat antarabangsa.
Dana tersebut bertujuan membiayai pembinaan semula infrastruktur utama Iran termasuk loji penapisan minyak dan kompleks keluli Mobarakeh.
Namun, pelaksanaannya bergantung kepada kesediaan Iran menandatangani perjanjian nuklear muktamad serta mengubah pendekatan terhadap kumpulan proksi di rantau itu.
Washington Akui Had Kuasa Ketenteraan
Pemerhati turut melihat memorandum itu sebagai pengakuan tidak langsung Washington bahawa tekanan ketenteraan semata-mata gagal mencapai matlamat strategiknya.
Trump ketika Sidang Kemuncak G7 mengakui operasi ketenteraan berterusan tidak mampu menjamin pembukaan Selat Hormuz, laluan yang mengendalikan hampir 20 peratus perdagangan minyak mentah dunia.
Keadaan itu memaksa AS beralih kepada pendekatan diplomasi dan integrasi ekonomi bagi memulihkan kestabilan pasaran tenaga global.
Isu Selat Hormuz Masih Belum Selesai
Walaupun Iran bersetuju membuka semula Selat Hormuz tanpa mengenakan sebarang bayaran sepanjang tempoh rundingan, pertikaian dijangka timbul selepas tempoh 60 hari berakhir.
Speaker Parlimen Iran yang juga ketua perunding negara itu, Mohammad Bagher Ghalibaf, sebelum ini menegaskan Iran berhak mengenakan caj perkhidmatan maritim di laluan strategik tersebut.
Penganalisis turut memberi amaran bahawa syarikat perkapalan antarabangsa mungkin berdepan risiko perundangan sekiranya pembayaran tersebut disalurkan kepada entiti yang mempunyai kaitan dengan Kor Pengawal Revolusi Islam Iran (IRGC).
Selain itu, kerja-kerja membersihkan periuk api dan memulihkan laluan pelayaran dijangka mengambil masa antara empat hingga enam bulan.
Isu Israel Kekal Tanda Tanya
Satu lagi cabaran utama ialah ketiadaan sokongan rasmi daripada Israel.
Sehingga kini, kerajaan Perdana Menteri Israel, Benjamin Netanyahu belum mengumumkan pendirian terhadap memorandum berkenaan.
Memandangkan Israel bukan pihak yang menandatangani perjanjian itu, pemerhati tidak menolak kemungkinan operasi keselamatan unilateral terhadap sasaran Iran boleh menjejaskan gencatan senjata sebelum perjanjian damai dimeterai.
Prospek Dua Bulan Penentu Masa Depan
Secara keseluruhannya, Memorandum Islamabad berjaya menghentikan konflik ketenteraan yang berpotensi mencetuskan krisis ekonomi global dan memberi ruang kepada proses diplomasi.
Namun, keputusan AS memberikan kelonggaran eksport minyak, melepaskan aset Iran yang dibekukan serta menawarkan prospek pelaburan berskala besar sebelum isu nuklear diselesaikan dilihat sebagai pertaruhan diplomatik berisiko tinggi.
Tempoh 60 hari akan datang dijangka menjadi penentu sama ada Memorandum Islamabad mampu membuka lembaran baharu keamanan di Asia Barat atau sekadar menjadi gencatan senjata sementara sebelum konflik lebih besar tercetus semula.
